गुरुवार, २५ मे, २०१७

जीवन..

गावात नांगरून पावसाची वाट पाहत असलेल्या जमिनीवर त्यांची पालं पडलेली दिसतात. तीन-चार गाठोडी आणि मोजक्याच गाडग्या-मडक्याचा संसार. सोबत शंभरेक मेंढ्या आणि हे विंचवाचं बिऱ्हाड पाठीवर वागवायला दोन-चार घोडे. त्यात एक नवीन शिंगरू. 

संध्याकाळच्या वेळी उन्हं उतरताना माझी नेहमीसारखी नदीकडे एक फेरी असते, त्या रस्त्यावर हा लवाजमा दिसतो. संध्याकाळच्या कलत्या उन्हात त्या मेंढ्या अजूनच चकाकू लागतात. त्यांना घेऊन फोटो काढायचा म्हणून आम्ही त्यांच्याकडे गेलो. पुरुष मंडळी मेंढ्या चरायला घेऊन गेले होते आणि प्रत्येक पालेवर एक स्त्री रात्रीसाठी रांधत बसली होती. त्यातल्या एका बाईला "मेंढीसोबत फोटो काढू का?" असं विचारताच त्यांनी लगेच हातातलं काम सोडून जवळच्या मेंढीजवळचं नुकतंच तासभारपूर्वी जन्मलेलं एक कोकरू उचलून आम्हाला देऊ केलं. त्या लोकांचं तिथं येण्यामागचं कारण जाणून घ्यायच्या उत्सुकतेनं मी शेवटी त्यांच्या नाव-गावाची चौकशी केलीच. 

"आमी तिकडं लांब आटपाडीस्नं आलो. पाऊस आल्याव जायचं माघारी." त्या नुकत्याच जन्मलेल्या तिळ्या मेंढ्यापैकी एकाला आमच्या हातात देत ती पोरसवदा बाई बोलली. 
मी म्हटलं "थांबा, त्या शेळ्यांसोबत तुमचाही फोटो घेतो." ती एकदम ओशाळली, पण तो आनंद तिच्या चेहऱ्यावर दिसत होता. तिने मेंढी खाली सोडली आणि आपला अवतार ठीकठाक केला. कुणीतरी आपला फोटो घेतोय याचं तिला कौतुक होतं आणि तिने लाजत का होईना पण ते बोलून दाखवलं. 

"तुमच्या एक फोटोत आमचा समदा संसारच आला बगा." मी त्यांच्या संसाराचे फोटो घेत असताना ती बाई म्हणाली. मला एकदम बंगले-गाडी विकत घेण्यासाठी रक्त आटवणारा शहरी माणूस आठवला. अर्थात, हे लोक या परिस्थितीत आनंदात आहेत असं गृहीत धरणं चुकीचं होईल. मोठं घर, जमीन, टीव्ही, महागडी गॅजेट्स यांची स्वप्न त्यांनाही पडत असतील. किंबहुना पडतातच, तसं नसतं तर ती बाई फोटो सारख्या एरव्ही साध्या गोष्टीने इतकी आनंदी झाली नसती. पण आहे त्या परिस्थितीत माणूस जगणं सुरू ठेवतो, केवळ उद्याच्या आशेवर.

सांगली जिल्ह्याला कृष्णा नदी पूर्व-पश्चिम भागात विभागते. पूर्वेकडचे तासगाव, आटपाडी, विटा, जत तालुके तसे पश्चिमेच्या  वाळवा, पलूस आणि काही अंशी शिराळा पेक्षा दुष्काळी. त्यातपण पश्चिमेकडच्या भागात वारणा नदीच्या सबंध किनाऱ्यालगतचा साधारण काही किमीचा पट्टा पाणीदार आणि ऊस पिकवणारा. तो भाग सोडला तर शिराळा तालुक्याच्या उरलेल्या डोंगराळ भागात रिकामे हंडे घेऊन पायपीट करणाऱ्या स्त्रिया, सायकलीवर मैलभर पाणी वाहून नेणारे पुरुष हे दृश्य तसं नेहमीचंच. 

अशा पूर्वेच्या वारणेच्या पाण्यावर हिरवा झालेल्या भागात हे लोक पश्चिमेच्या दुष्काळी भागातून शंभरेक किलोमीटर आपल्या शेळ्या-मेंढ्या जगवायला उन्हाळ्याच्या काळात येतात. उन्हाळ्याचे दिवस संपून पावसाच्या आगमनाबरोबर आपल्या गावाची परतीची वाट धरतात. हे स्थलांतरित लोक स्थलांतरित पक्षांप्रमाणे निसर्गाच्या चक्राला सरावले आहेत. 

एकविसाव्या शतकात जगाच्या कुठल्यातरी कोपऱ्यात माणसाचं जगणं असंही असू शकेल, याची शहरी सुशिक्षित आणि तथाकथित प्रगत वर्गाला कल्पना असणंही कठीण आहे.

पाणी हेच "जीवन" ... 










बुधवार, २९ मार्च, २०१७

मित्र, तत्वज्ञ, मार्गदर्शक....

प्रिय मित्र 'अ' यास,

सर्वप्रथम तर तुझे मनःपूर्वक अभिनंदन!
हार्वर्डसारख्या जगविख्यात संस्थेचा तू भाग होणार आहेस याचा मला आत्यंतिक आनंद आहे. त्यात आजवर परिश्रम करून तू हे यश संपादन केले आहेस त्यासाठी तुझा मित्र म्हणून मला तुझा खूप अभिमान वाटतो.
तुझ्या आजवरच्या प्रगतीचा आणि त्या मागच्या मेहनतीचा मी साक्षीदार आहे. आपल्या कॉलेजच्या दिवसापासूनच तुझी हुशारी आणि जिद्द याचं मला कौतुक वाटत आले आहे आणि यापुढेही ते असेल.

मित्र जर का जाणकार आणि हुशार असेल तर त्याचा आपल्याला नक्कीच फायदा होतो. एकतर गरजेच्या वेळी त्याची हुशारी कामी येते आणि दुसरं म्हणजे, तुमच्या डोळ्यासमोर सतत त्याचा आदर्श असतो जो काहीतरी करत राहायची प्रेरणा देतो.
तू माझे प्रेरणास्थान तर आहेसच, पण तू केलेली मदत मी कधीही विसरू शकणार नाही. माझे आज जे काय यश असेल त्याचे श्रेय मी तुला देऊ इच्छितो. कारण तेव्हा जर तू मार्ग दाखवला नसतास तर आज मी इथवर पोहोचू शकलो नसतो. वेळप्रसंगी मार्गदर्शन करणारा मित्र सुद्धा गुरुच असतो म्हणून मी तुला कायम गुरुस्थानी मानत आलो आहे.

आज तुझ्या या यशासाठी माझ्याकडून तुला भरभरून शुभेच्छा!

असेच कार्य सुरू ठेव, प्रामाणिकपणे आणि जिद्दीने. त्याची परतफेड तुला नक्की मिळेल याची मला खात्री आहे.

लोभ आहेच, तो वृद्धिंगत व्हावा हि अपेक्षा.

पुन्हा एकदा तुझे अभिनंदन!
तुझा मित्र,
'क्ष'

बुधवार, ८ मार्च, २०१७

"जागतिक महिला दिन"

संध्याकाळी आठची वेळ. इतर मोठ्या शहरांच्या मानाने तशी इथे रात्र लवकरच होते, पण अजून तसा शुकशुकाटही झालेला नाही. तुरळक का होईना माणसं आहेत रस्त्यावर.

ती रात्रीच जेवण हॉटेलात उरकून तिच्या दोन मित्रांसोबत रस्त्याने चालतेय. गप्पा मस्करी सुरु आहे. एक मध्यमीवयीन पण अनोळखी माणूस समोरून त्यांच्याकडे बघत येतो. त्यांच्यापाशी येऊन थांबतो आणि दात-ओठ खाऊन तिला म्हणतो "लाज नाही वाटत? इतक्या रात्री दोन मुलांसोबत रस्त्याने हसत-खिदळत फिरतेयस ?" ती म्हणते "जस्ट फX ऑफ. इट्स नन ऑफ युअर बिजनेस." तो दोघे तिच्याकडे बघत राहतात आणि तो संस्कृतीरक्षक राग गिळून करवादून निघून जातो.

भारताच्या सर्वाधिक साक्षरता आणि स्त्री-पुरुष गुणोत्तर असलेल्या राज्यात...

गुरुवार, १२ जानेवारी, २०१७

"जवान सरहदपे खडे है।"

उन्हें खबर नहीं आज
उनके तोते किस दिशामें उडे है,
कलतक जो दुहाई देते फिरते थे,
"जवान सरहदपे खडे है।"
आज एक सिपाहीने जो मुंह खोला है,
धरती सहित इनका सिंहासन डोला है।
"वह नादान सिपाही दिमागी मरीज है!"
अपनी सफाईमें वे यह बोल पडे है।
कलतक जो दुहाई देते फिरते थे,
"जवान सरहदपे खडे है।"
वे जो सिपाहियोंकी मिसाल देते नहीं थकते थे,
उनसे यह छोटीसी दरख्वाहिश है।
अपने पंचपक्वान त्याग कर, अबसे रोज वैसीही दाल बनानी है,
वही जली कटीसी रोटी देशहितमें चबानी है।
कहनेको तो चारो ओर देशभक्त बडे है।
कलतक जो दुहाई देते फिरते थे,
"जवान सरहदपे खडे है।"
-विनायक

बुधवार, ४ जानेवारी, २०१७

ती...

ती आज शाळेत सवित्रीबाईंसारखा वेष करून गेली होती.
काल बाईंनीच सांगितलेलं तसं यायला. नऊवारी साडी, डोक्यावर पदर, कपाळावर आडवं कुंकू आणि हातात एक पुस्तक.
गेल्या दिवाळीत घेतलेली किंवा कुणा मैत्रिणीची मागून आणलेली शिवलेली नऊवारी आणि हवा तसा मेकअप करून आईचा हात धरून आज शाळेत आलेली ती.
आई, दहावी नापास.
अठरावं संपायच्या आत आईच्या वडिलांनी, म्हणजे आजोबांनी तिचं लग्न लावून दिलेलं.
आणि वर्षभरात जन्मलेली ही.
हिला मागच्या दोन बहिणी तरी अजून पाळणा थांबलेला नाही.
 तिला भाऊ हवाय राखी बांधायला
आणि तिच्या बाबांना मुलगा हवाय नसलेली इष्टक सांभाळायला.
पुढेमागे तो सुद्धा जन्मेल आणि आईवडिलांचे पांग फेडेल.
मग तिचं आधीच नसलेलं महत्व अजून नाहीसं होईल.
आणि भावाच्या गरजा भागवून उरलंच काही तिच्याही वाट्याला येईल.
त्याच्या इंजिनियरिंगच्या फी मुळे हिचं कॉलेज बंद होईल,
आणि हुशार असली तरी लग्ना नंतर भांडी घासायला डिग्री का कामी येईल?
सावित्रीबाई वगैरेचा पोशाख करून शाळेत जाणं वगैरे ठीक आहे. लहानपणी असं फॅन्सी ड्रेस मध्ये बरेच जण भाग घेतात.
 त्यासाठी चार ओळी सुद्धा पाठ करतात.
समारंभ संपतो, चुणचुणीत मुलीला बक्षीसही मिळतं.
तो पोशाख होता तिचा तिला दिला जातो आणि कपाळावरचं आडवं कुंकू धुवून स्वच्छ केलं जातं.
डागही दिसू नये असं.
दुसऱ्या दिवशी ती विसरलेली असते सावित्रीबाई कोण होती?  आणि आईही विसरलेली असते आपण कधी काळी शाळा पाहिली होती...

सोमवार, २ जानेवारी, २०१७

ज्याचा त्याचा मेघ.

ज्याचा त्याचा मेघ आपण सोबतीने न्यावा
इवला इवला काळा ढग खिशात बाळगावा...

सोबत नसता कोणी, तोचि जोडीदार व्हावा
मनात मळभ दाटून येता पाऊस पाडून घ्यावा...

-विनायक

रविवार, १४ ऑगस्ट, २०१६

एक झाड आहे...

एक झाड आहे.
इतर झाडांच्या गर्दीत असून नसल्यासारखं...
त्यांच्याच जातीचं, पण सगळ्यांपासून वेगळं वागणारं..
म्हणून कदाचित त्या गर्दीत उठून दिसणारं...

इतरांचा मोहोर त्यानं कधी आपला मानला नाही
कुरूप.... वेडंबिंद्र..
शरीरावर असंख्य काटे असलेलं...
वसंतात पण फुलांविना फांदी रुक्ष राहते..
इतरांची पानगळ संपल्यावर याची सुरु होते
होतं त्यांच्याच जातीचं, पण सगळ्यांपासून वेगळं भासणारं..
म्हणून कदाचित त्या गर्दीत उठून दिसणारं...

कोणे एकेकाळी त्याला कुणीतरी तोडायला आलेले म्हणे
मुळासकट... निर्दयीपणे...
पण नाशिबानं त्याची साथ दिली...
उरल्यासुरल्या खोड़ाला पुन्हा पालवी फुटली..
त्याच्या धडपडीची बाकी सगळ्यांना आगळीकच वाटली..
होतं त्यांच्याच जातीचं, पण सगळ्यांपासून वेगळं वाटणारं..
म्हणून कदाचित त्या गर्दीत उठून दिसणारं...

उशिरा का होईना, त्याला बहर आलाय...
शुभ्र... आकर्षक...
इतरांना हेवा वाटावा असा..
आता फांदी-फांदीतून शुभ्र फुलांनी बहरलाय..
इतरांपेक्षा वेगळा असा त्याचा मोहोर त्यांनं निवडलाय...
होतं त्यांच्याच जातीचं, पण सगळ्यांपासून वेगळं फूलणारं..
म्हणून कदाचित त्या गर्दीत उठून दिसणारं..

-विनायक .
(परिस्थितीशी दोन हात करून वेगळी ओळख निर्माण करणाऱ्यांसाठी)